Κυριακὴ 3 ᾿Ιουλίου 2009. Μνήμη ῾Αγίου ᾿Αθανασίου ᾿Αθωνίτου. ῾Ιδρυτῆ τῆς ῾Ιερᾶς Μονῆς Μεγίστης Λαύρας καὶ κατ᾿ ἐπέκταση τοῦ ἀθωνικοῦ μοναχισμοῦ.
῾Ο Παπαδιαμάντης ἐξιστορεῖ  περιληπτικὰ τὸν βίο τοῦ ῾Αγίου· «῾Ο ὅσιος οὗτος ᾿Αθανάσιος, ἀκμάσας κατὰ τὴν Ι’ ἑκατονταετηρίδα, κατήγετο ἐκ Τραπεζοῦντος. ᾿Αφοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει πολὺ διέπρεψε περὶ τὴν φιλοσοφίαν καὶ τὰ ἑλληνικὰ γράμματα, ὑπεδύθη τὸν μοναστικὸν τρίβωνα, καὶ ἀπῆλθεν ἐφησυχάζων εἰς τὸ ὄρος Κυμινᾶν, κατὰ τὴν Μικρὰν ᾿Ασίαν. Χρόνῳ δὲ ὕστερον μετέβη εἰς τὸν ἔρημον τότε ῎Αθω, ὅπου ἠσκήτευεν, ἀποφεύγων τὴν κοσμικὴν τύρβην, ὕστερον δέ, πολλὰ δυσωπηθεὶς ὑπὸ τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως Νικηφόρου τοῦ Φωκᾶ, ὡς ὁ κατ’ αὐτὸν λόγος δηλοῖ, ἀπεφάσισε νὰ κτίσῃ ὑπὸ τοὺς πρόποδας τοῦ ῎Αθω, ἐπὶ τινος ἁλικτύπου βράχου, περικαλλέστατον ναὸν πρὸς τιμὴν τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου, μετὰ κελλίων παμπόλλων, τὴν σημερινὴν Λαύραν.» («᾿Εφημερίς» 5.7.2.1889, ἄρθρο «῾Η ᾿Εννεακοσιετηρὶς τῆς Παμμεγίστης Λαύρας»)

῾Ο «῞Αγιος ῎Αθωνας». Πολύτιμη εἶναι ἡ μαρτυρία τοῦ Παπαδιαμάντη γιὰ τὴν  τιμὴ ποὺ ἀπολάμβανε ὁ ῞Αγιος ᾿Αθανάσιος ὁ ᾿Αθωνίτης καὶ κατ᾿ ἐπέκταση τὸ ῞Αγιον ῎Ορος στὴ λαϊκὴ παράδοση. «῾Ο ὅσιος ᾿Αθανάσιος δὲν εἶναι ὅλως ἄγνωστος καὶ παρ’ ἡμῖν. ῾Ο λαὸς μάλιστα τὸν ὀνομάζει συνήθως «ὁ ἅγιος ῎Αθωνας». Νομίζω δὲ ὅτι καὶ τὸ ἐν ᾿Αθήναις παρεκκλήσιον, τὸ ἐγειρόμενον ἐπὶ βράχου, παρὰ τὸν σταθμὸν τοῦ σιδηροδρόμου ᾿Αθηνῶν-Πειραιῶς, εἶναι ἐπ’ ὀνόματι τοῦ ῾Αγίου τούτου ᾿Αθανασίου, καὶ ὄχι τοῦ παλαιοῦ, τοῦ τῆς ᾿Αλεξανδρείας.»  (ὅ.π.)
963. Μὲ αἰσθήματα ἀπαισιοδοξίας εἶχε γιορταστεῖ ἡ χιλιετία τοῦ ῾Αγιου ῞Ορους. Οἱ μοναχοὶ λιγόστευαν καὶ κανεὶς δὲν περίμενε τότε ὅτι θὰ βρίσκονταν ἄνθρωποι νέοι καὶ μορφωμένοι νὰ συνεχίσουν νὰ μονάζουν. ῾Ο μοναχισμὸς τὴν ἐποχὴ ἐκείνη ἐθεωρεῖτο κάτι τὸ ξεπερασμένο, καταδικασμένο νὰ σβήσει στὴ σύγχρονη ἐποχή, ἀκόμα καὶ ἀπὸ πολλοὺς Χριστιανούς. Οἱ τελευταῖοι, κατ᾿ ὄνομα ᾿Ορθόδοξοι, ἀλλὰ μὲ θεολογικὴ συγκρότηση, δυτικὴ καὶ σχολαστικὴ θεωροῦσαν «ἄχρηστο» τὸ μοναχισμό. Φωνὲς σὰν τοῦ Φώτη Κόντογλου ἀκούγονταν σὰν «φωνὲς βοώντων ἐν τῆ ἐρήμῳ».
῾Ο ἀληθινὸς ἀναχρονισμός. Νὰ ὅμως ποὺ τελικὰ οἱ σοφοὶ ἐκσυγχρονιστὲς τῆς δεκαετίας τοῦ 60 ἀποδεικνύονται ἄσοφοι ἀναχρονιστὲς σήμερα, ἀφοῦ ὁ ἁγιορειτικὸς μοναχισμὸς ὄχι μόνον ἀνανεώθηκε, ἀλλὰ καὶ ἔχει διεθνῆ ἀκτινοβολία.
Παράδοση καὶ πρόοδος. Φάνηκε ὅτι ὁ ἐκσυγχρονισμὸς δὲν συμβαδίζει πάντοτε μὲ τὴν πρόοδο. ᾿Αντίθετα, ἡ δημιουργικὴ ἐπιμονὴ στὴν παράδοση μπορεῖ νὰ δώσει διέξοδο στὶς σύγχρονες ἀναζητήσεις.
Τὸ λυπηρότερον... ῾Ο Παπαδιαμάντης δὲν παραλείπει νὰ ἐπισημάνει τὰ προβλήματα ποὺ δημιουργοῦσε στὴν ἐποχή του ἡ ἐκ μέρους τῆς τσαρικῆς Ρωσίας ἀπόπειρα ἰμπεριαλιστικῆς διείσδυσης.  «Τὸ λυπηρότερον σήμερον διὰ τὸν παρατηρητήν, τὸν ἐπισκεπτόμενον τὸ ῞Αγιον ῎Ορος, καὶ πονοῦντα καὶ σεβόμενον κάπως τὰ παλαιά, εἶναι ἡ νοθεία ἡ ἐπιγενόμενη εἰς τὸν θρησκευτικὸν βίον ὑπὸ καλλιτεχνικὴν μάλιστα ἔποψιν. ῾Ο ἀπὸ τοῦ Βορρᾶ κατελθὼν χείμαρρος ἔφερεν ἐκτὸς τῶν ρουβλίων καὶ τῶν πολιτικῶν σκοπῶν, ἔθιμά τινα καὶ ἰδέας ἆπαδούσας εἰς τὰς γνήσιας βυζαντινὰς παραδόσεις.», ὅπως τὰ πολυτελῆ ἄμφια, τὰ «πουκάμισα» τῶν είκόνων καὶ τὰ μεγαλόπρεπα, πλὴν ἀκαλαίσθητα, οίκοδομήματα.
῾Η ἑλληνικότητα τῆς Μακεδονίας. ῍Ας μὴ ξεχνᾶμε ὅτι τότε τὸ ῞Αγιον ῎Ορος ἦταν τουρκοκρατούμενο. ῎Ετσι, ὁ Παπαδιαμάντης αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκη νὰ ὑπερασπισθεῖ τὴν ἑλληνικότητα τοῦ ῞Αγίου ῞Ορους καὶ τῆς Μακεδονίας γενικότερα· «᾿Εδάφη ἑλληνικώτατα, κἄν διαρραγῶσι κραυγάζοντες οἱ ἐνάντιοι. ῞Ολη ἡ Χαλκιδικὴ κατοικεῖται ἀμιγῶς ὑπὸ ῾Ελλήνων, ἀκραιφνεστάτων ῾Ελλήνων. ᾿Αλλὰ τὸ ῞Αγιον ῎Ορος, χιλιετὴς ἱστορία μαρτυρεῖ, ὅτι καθιερώθη εἰς τὸν μοναστικὸν βίον καὶ εἰς τὴν ἀθόρυβον καὶ ἀπερίσπαστον ἀπὸ τῶν κοσμικῶν φροντίδων λατρείαν τοῦ θείου, τῇ πρωτοβουλίᾳ τῶν ῾Ελλήνων αὐτοκρατόρων τῆς Κωνσταντινουπόλεως».
Κατ’ ἀνοχὴν μόνον ἐπετράπη εἰς τοὺς ὀλίγους Σλάβους μοναχοὺς νὰ ὑμνῶσι τὸν Θεὸν εἰς τὴν γλῶσσαν των. Μία περιπλέον ἀπόδειξις, ὅτι ὁ ῾Ελληνισμὸς δὲν ἐζήτησε ποτὲ βίᾳ νὰ ἐξελληνίσῃ τοὺς ἀνθρώπους, οὔτε γλώσσας ἒκοψεν, οὔτε σχολεῖα ἔκλεισεν ἀλλογλώσσων...» ᾿Επισημαίνει μάλιστα ὁ Παπαδιαμάντης ὅτι τὰ σλαβόφωνα Μοναστήρια διατηροῦσαν τὴ βυζαντινὴ ψαλτική, ἡ ὁποία εἶχε ἐξαφανισθεῖ στὶς ἀντίστοιχες χῶρες.
Φυλετισμὸς. ῾Ο Παπαδιαμάντης πλήττει τὸν ἐθνοφυλετισμὸ ποὺ διαίρεσε τοὺς ᾿Ορθοδόξους κατὰ τὸ 19ο αἰώνα. «᾿Αλλὰ τότε δὲν ὑπῆρχεν ἰδέα φυλετισμοῦ μεταξὺ τῶν ὀρθοδόξων λαῶν, ὑπῆρχε μόνον κοινὸς σύνδεσμος μεταξὺ ὁμοπαθῶν καὶ ὁμοδούλων.»
Σήμερα, τὸ ῞Αγιον ῎Ορος ἀκτινοβολεῖ πνευματικά καὶ φιλοξενεῖ ἁγίους πατέρες μὲ κῦρος. ῞Ομως, μετὰ τὰ ρούβλια καὶ τοὺς πολιτικοὺς σκοποὺς τοῦ 19ου αἰώνα, ἦρθε ὁ 21ος αἰώνας μὲ τὶς ὑπεράκτιες ἑταιρεῖες. ῾Η ὑπόθεση τοῦ Βατοπεδίου τραυμάτισε τὸ κύρος τῆς μοναστικῆς πολιτείας. Βέβαια, ἡ Δικαιοσύνη θὰ κρίνει ἐπὶ τῶν πραγματικῶν περιστατικῶν. ῞Ομως, οἱ γενικεύσεις ἀδικοῦν τὸ ῞Αγιον ῞Ορος καὶ τὸ μοναχισμὸ στὸ σύνολό του. Εἶναι εὐκαιρία, ὅπως καὶ στὸ παρελθόν, ἡ ᾿Εκκλησία νὰ διαχειριστεῖ τὴν κρίση  καὶ νὰ ἐπεξεργασθεῖ λύσεις γιὰ τὰ προβλήματα ποὺ δημιουργήθηκαν.
Πέμπομεν μυστηριώδη ἀσπασμόν... Καὶ καταλήγει ὁ Παπαδιαμάντης μὲ ἀφορμὴ τοὺς τότε ἑορτασμούς· «᾿Απὸ τῶν νεωτέρων ᾿Αθηνῶν, πόλεως ἀναγεννηθείσης διὰ τοῦ κηρύγματος τοῦ οὐρανοβάμονος Παύλου, πέμπομεν μυστηριώδη ἀσπασμὸν εἰς τὰς ὑπωρείας καὶ τὰς φαράγγας τοῦ μεγαλοπρεποῦς ῎Αθω, μὲ τὰς δροσερὰς κρήνας, μὲ τὰς χιλιετεῖς κυπαρίσσους, μὲ τὰ αἰώνια δάση τῶν καστανέων, μὲ τοὺς μινυρισμοὺς τῶν ἀπειραρίθμων ἀηδόνων, ὅπου ῞Ελλην ψάλτης, ὁ Κουκουζέλης, ἄδων ἐκίνει τὰς αἶγας καὶ τοὺς ἄρνας, ὡς ὁ μυθολογούμενος ᾿Ορφεύς, ὅπου ἡ σκέπη τῆς Παναγίας ἐπισκιάζει ὡς ἄλλοτε ἐν τῇ βασιλευούσῃ τῶν πόλεων, ὅπου ζῇ καὶ θάλλει ἡ ἱερὰ παράδοσις τοῦ μεσαιωνικοῦ ῾Ελληνισμοῦ, καὶ ὅπου ἔχει τὴν κοιτίδα μία ὑψηλὴ ποίησις, ἡ ποίησις ἡ χριστιανική, ἥτις δὲν ἔπαυσε ποτὲ νὰ ἐμπνέῃ καὶ νὰ παρηγορῇ τοὺς θιασώτας αὐτῆς ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ.»  (῾Ολόκληρο τὸ ἄρθρο ὐπάρχει σὲ ἠλεκτρονικὴ μορφὴ στὴ ΜΥΡΙΟΒΙΒΛΟ, ἠλεκτρονικὴ βιβλιοθήκη τῆς ᾿Εκκλησίας τῆς ῾Ελλάδος).