Από αὐτόν σας τόν πατριωτισμόν καί θυσίες μπήκετε σέ σημαντικές θέσεις, γίνετε πρέσβες μέ χοντρούς μιστούς καί μέ πλῆθος σταυρούς. ῞Οποτε σᾶς λένε οἱ ξένοι σας φίλοι ντύνεστε τό πουκάμισο τῆς ἀρετῆς· κλαῖτε τήν πατρίδα καί τούς ἀγωνιστάς, καθώς κλαίγει ἡ φώκια τόν πνιμένον —εἶναι τά δάκρυά της καυτερά, σαπίζει τόν πνιμένον καί κάθεται καί τόν τρώγει.
Εἰς τήν ᾿Αθήνα μέ δυό χιλιάδες ἱππικό τοῦ Κιουτάγια καί μέ πλῆθος πεζικόν σκοτώθηκαν ῞Ελληνες ἑφτακόσοι ἤ ὀχτακόσοι· σέ μιά ἐκλογή τοῦ ᾿Εκλαμπρότατου Μαυροκορδάτου καί συντροφιᾶς του εἰς τήν Μεσσηνίαν καί Σπάρτη οἱ σκοτωμοί πέρασαν αὐτόν τόν ἀριθμόν. Καί οἱ κάτοικοι καταφανίστηκαν κι ἀπό κατάστασιν κι ἀπό ζωντανά κι ἀπό δενδροφυτεῖες.

 ῎Ασε τοῦ Κωλέτη —οὔτε γράφονται, οὔτε θέλουν γραφτοῦνε οἱ προκοπές του. ῞Ομως αὐτός δικαιολογέται, ὅτι ἡ ἐδική σου ἡ συντροφιά, κύριε Μαυροκορδᾶτε, ἄνοιξε αὐτείνη τήν στράτα. Καί πόσοι χάθηκαν καί χάνονται ὥς τήν σήμερον καί πόσοι θά χαθοῦμεν ἀκόμα κ᾿ ἐμεῖς δέν ξέρομεν. ῞Οτι τά φῶτα κι ὁ πατριωτισμός φαίνεται ὥς τήν σήμερον ὁλουνῶν.

Δείξατε τί πατριωτισμόν καί τί ἐθνικά φρονήματα εἴχετε κ᾿ ἐσεῖς καί οἱ συντρόφοι σας, οἱ ρήτορές σας οἱ φιλελεύτεροι, οἱ φόρτζα Σεπτεβριανοί καί Συνταματικοί, ὁποῦ ἄφριζαν εἰς τό βῆμα κ᾿ ἐνθουσιάζαν γενικῶς τούς ῞Ελληνες —μέ λόγια παχιά καί μ᾿ ἀγέρα. Τώρα αὐτεῖνοι οἱ ρήτορες, οἱ φιλελεύτεροι, εἶναι ὅλοι σήμερον βουλευταί μ᾿ ἔλεος τῆς Αὐλῆς καί τῶν ὑπουργῶν. Τί κάνουν σήμερα αὐτεῖνοι; ῞Ο,τι κάμετε κι ἐσεῖς οἱ ἀρχηγοί τους. ῎Ησασταν πρῶτα φιλελεύτεροι; (...) Προσκυνήσετε, ἀρνηθήκετε ὅλα ὅσα κάμετε· ὅσα εἴπετε σᾶς βάλαν καί τά γλύψετε σά νά μήν τά εἴπετε, καί τότε κάμαν ἔλεος καί σᾶς βγάλαν βουλευτάς· καί λάβετε τήν διαταγή κι ὁδηγίες τοῦ Ντεληγιάννη καί πᾶτε πρέσβες οἱ ᾿Εκλαμπρότητές σας. Καί οἱ ρήτορές σας ρητορεύουν εἰς τό βῆμα κι ὅ,τι νομοσχέδια δίνουν οἱ ὑπουργοί, «σοί Κύριε». Τέτοιοι εἴστε ἐσεῖς, τέτοιοι εἶναι κ᾿ οἱ ὀπαδοί σας. Φανήκετε ὅλοι τί ἀξίζετε καί τί κάμετε εἰς τήν πατρίδα ἀρχή καί τέλος.

Σᾶς θεωροῦσαν οἱ μέσα καί οἱ ἔξω πώς κάτι ἤσασταν· κι εἶστε ὅ,τι εἶστε. ῎Ησασταν ὅ,τι θεωροῦσαν οἱ Εὐρωπαῖοι τόν Σουλτάνο καί δέν τολμοῦσαν νά τοῦ ἀφαιρέσουν τόν τίτλο τοῦ «Γκρανσινιόρη». ῞Οσο ἔλεπαν τό τζαμί εἰς τήν Βγιέννα σκιάζονταν κι ἔτρεμαν νά μήν πάγη καί παραμέσα καί φκειάση κι ἄλλα τζαμιά. Κι ἀπό αὐτόν τόν φόβον κάποτε τοῦ πλέρωναν καί φόρον. Κι ὅταν βῆκαν μιά χούφτα ἄνθρωποι καί τούς ἀπόδειξαν ὅτι δέν ἔχει πλέον ὁ Γκρανσινιόρης μαστόρους νά χτίση τζαμιά, ὅτι θά πέσουν κι αὐτά ὁποῦ ἔχει, ἀπό τότε τόν λένε «ὁ Τοῦρκος». Καί δι’ αὐτό οἱ εὐεργέτες μας βάνουν τά φῶτα τους νά μᾶς προκόψουν. ῞Ομως καί χωρίς κανένας ἀπό αὐτούς νά μᾶς πειράξη μ’ ἔργα, ἄς εἶστε καλά ἐσεῖς ὁποῦ δέν ἀφήσετε κανένα κουσοῦρι καί μᾶς καταντήσετε τέτοιους ὁποῦ εἴμαστε. (...)

᾿

Εγώ εἶμαι ἁπλός ἰδιώτης καί κηπουργός κι ἔγραψα αὐτά χωρίς πάθος διά νά φαίνωνται, νά μήν κατηγοριέται ἡ πατρίδα. ᾿Εσεῖς λοιπόν, ἀναγνῶστες, κι ὅλοι οἱ πατριῶτες, ὁποῦ θά ζήσετε ἐδῶ, νά γένετε προσεχτικοί κριταί καί νά κρίνετε τήν ἀλήθεια καί τό ψέμα.

῞

Αὐτά δέν τά λέγω ἐγώ μοναχός, τά λέγει ὅλο τό κοινό καί οἱ ᾿φημερίδες. Κι ὅσα σημειώνω τά σημειώνω γιατί δέν ὑποφέρνω νά βλέπω τό ἄδικον νά πνίγη τό δίκιον. Διά ᾿κεῖνο ἔμαθα γράμματα εἰς τά γεράματα καί κάνω αὐτό τό γράψιμον τό ἀπελέκητο, ὅτι δέν εἶχα τόν τρόπον ὄντας παιδί νά σπουδάξω (...) Κι ἀφοῦ ὁ Θεός θέλησε νά κάμη νεκρανάστασιν εἰς τήν πατρίδα μου, νά τήν λευτερώση ἀπό τήν τυραγνίαν τῶν Τούρκων, ἀξίωσε κ᾿ ἐμένα νά δουλέψω κατά δύναμη λιγώτερον ἀπό τόν χερώτερον πατριώτη μου ῞Ελληνα. Γράφουν σοφοί ἄντρες πολλοί, γράφουν τυπογράφοι ντόπιοι καί ξένοι διαβασμένοι γιά τήν ῾Ελλάδα —ἕνα πρᾶμα μόνον μέ παρακίνησε κι ἐμένα νά γράψω, ὅτι τούτην τήν πατρίδα τήν ἔχομεν ὅλοι μαζί, καί σοφοί κι ἀμαθεῖς καί πλούσιοι καί φτωχοί καί πολιτικοί καί στρατιωτικοί καί οἱ πλέον μικρότεροι ἄνθρωποι· ὅσοι ἀγωνιστήκαμεν, ἀναλόγως ὁ καθείς, ἔχομεν νά ζήσωμεν ἐδῶ. Τό λοιπόν δουλέψαμεν ὅλοι μαζί, νά τήν φυλᾶμεν κι ὅλοι μαζί καί νά μήν λέγῃ οὔτε ὁ δυνατός «ἐγώ», οὔτε ὁ ἀδύνατος. Ξέρετε πότε νά λέγῃ ὁ καθείς «ἐγώ»; ῞Οταν ἀγωνιστῇ μόνος του καί φκειάσῃ, ἤ χαλάσῃ, νά λέγῃ ἐγώ· ὅταν ὅμως ἀγωνίζονται πολλοί καί φκειάνουν, τότε νά λένε «ἐμεῖς». Εἴμαστε εἰς τό «ἐμεῖς» κι ὄχι εἰς τό «ἐγώ». Καί εἰς τό ἑξῆς νά μάθωμεν γνώση, ἄν θέλωμεν νά φκειάσωμεν χωριόν, νά ζήσωμεν ὅλοι μαζί. ῎Εγραψα γυμνή τήν ἀλήθεια, νά ἰδοῦνε ὅλοι οἱ ῞Ελληνες ν᾿ ἀγωνίζωνται διά τήν πατρίδα τους, διά τήν θρησκεία τους, νά ἰδοῦνε καί τά παιδιά μου καί νά λένε· «῎Εχομεν ἀγῶνες πατρικούς, ἔχομεν θυσίες», ἄν εἶναι ἀγῶνες καί θυσίες. Καί νά μπαίνουν σέ φιλοτιμίαν καί νά ἐργάζωνται εἰς τό καλό τῆς πατρίδας τους, τῆς θρησκείας τους καί τῆς κοινωνίας. ῞Οτι θά εἶναι καλά δικά τους. ῎Οχι ὅμως νά φαντάζωνται γιά τά κατορθώματα τά πατρικά, ὄχι νά πορνεύουν τήν ἀρετή καί νά καταπατοῦν τόν νόμον καί νἄχουν τήν ἐπιρροή γιά ἱκανότη.

Στρατηγός

Μακρυγιάννης,

«᾿Απομνημονεύματα»