Από τον αδελφό Αριστείδη Ανδριόπουλο λάβαμε επιστολή σχετική με τις ενστάσεις που έχει, λόγω των «αναγκαίων διευκρινήσεων» που προσθέσαμε μετά το άρθρο του: «Το κεφάλαιο είναι ευλογία Θεού και όχι κατάρα», στη ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ της 2-4-2009 (αρ. φ. 795/1108).
Δυστυχώς, η επιστολή, αν και στάλθηκε έγκαιρα, για να εκφραστούν οι αντιρρήσεις του σχετικά με τις διευκρινήσεις της «Χ», από δική μας παράλειψη δεν έφθασε στην ύλη της εφημερίδας, για να δημοσιευθεί. Αυτό δεν σημαίνει καθόλου ότι αρνούμαστε το διάλογο. Αντίθετα, θεωρούμε δημοκρατικό και χριστιανικό αίτημα την καλόπιστη ανταλλαγή απόψεων και την αξιόπιστη κριτική. Ζητάμε συγνώμη για την καθυστέρηση της δημοσίευσης. Επανορθώνουμε τώρα και δίνουμε μια αδελφική συνέχεια στο διάλογο.
«Χ»

Προς την εφημερίδα «ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ»

Σας ευχαριστώ πολύ για τη δημοσίευση του μοναδικού άρθρου μου στο φύλλο της 2/4/09 σχετικά με την οικονομική έννοια του κεφαλαίου, και αυτό έγινε, γιατί δημοσιεύθηκαν στην εφημερίδα απόψεις ότι το κεφάλαιο αποτελεί κατάρα και όχι ευλογία.
Ομολογουμένως δοκίμασα μεγάλη έκπληξη για τις αναγκαίες διευκρινήσεις που παρέθεσε παρά πόδας των απόψεών μου η εφημερίδα «Χ», χωρίς μάλιστα το όνομα του γράφοντος. Επομένως, αυτές είναι απόψεις της «Χ».
Με πήρατε τηλέφωνο κάποια στιγμή και μου είπατε ό,τι μου είπατε. Δεν τα έλαβα υπ’ όψιν, ήμουν στο πεζοδρόμιο άλλωστε. Και έρχομαι τώρα να ζητήσω εξηγήσεις.
Εγώ αναφέρθηκα στην έννοια του κεφαλαίου ως ενός από τους τρεις αναγκαίους συντελεστές της παραγωγής, είτε αυτή συντελείται στη γεωργία (φύση), είτε στη δευτερογενή παραγωγή (βιομηχανίες), είτε στην τριτογενή (παροχή υπηρεσιών).
Παρά το ότι δεν ήταν καθόλου αναγκαίες οι διευκρινήσεις σας, αφού οι θέσεις μου ήταν καθαρά επιστημονικές, εν τούτοις «κονιορτοποιήσατε» την επιστημονική θέση του κεφαλαίου ως ενός από τους τρεις συντελεστές παραγωγής. Έτσι, με πολύ μένος αναφερθήκατε στην κεφαλαιοκρατία, «που εξυπηρετεί τη συσσώρευση του κεφαλαίου υπέρ των ολίγων, που εκμεταλλεύεται την εργασία των πολλών»... Δεν αναφέρατε ότι: «επειδή έτσι έχει το πράγμα, να καταργηθεί το κεφάλαιο», δεν το λέτε αυτό, γιατί; Ούτε λέτε: «σωστές είναι οι απόψεις σας, αλλά χρειάζεται κάποιο χαλινάρι», τίποτε από αυτά. Πουθενά δεν αναφέρετε ότι είναι σωστές οι επιστημονικές μου θέσεις για την έννοια και την αναγκαιότητα του κεφαλαίου στην παραγωγή. Γιατί;
Δεν αναφέρατε ότι: «ναι μεν είναι αναγκαίο το κεφάλαιο και ότι σωστά υπηρετεί την παραγωγή, αλλά δεν φθάνει μόνο αυτό, φταίει το κράτος που δεν είναι κράτος προνοίας, αλλά εκμετάλλευσης»!
Στη συνέχεια, συσχετίζετε τη Γαλλική Επανάσταση, που αποθέωσε την ιδιοκτησία, ενίσχυσε τους ισχυρούς και κατέληξε στη φτώχεια των αδυνάτων. Δηλαδή, φταίει το κεφάλαιο γι’ αυτό; Οι αναρχικοί λένε: «κάτω το κεφάλαιο!». Το ίδιο έμμεσα λέτε και εσείς. Σε ποιο συμπέρασμα να καταλήξω; Ομολογουμένως καταπλήσσομαι με τις θέσεις σας.
Κατόπιν, μιλάτε για ασυδοσία του ιδιωτικού κεφαλαίου, με σκοπό τον ανταγωνισμό, για μονοπώλια και καρτέλ. Στη Γερμανία, όπου υπάρχει ο έλεγχος του κράτους, οι τιμές στα σούπερ μάρκετ είναι 30% φθηνότερες από εδώ· εκεί είναι το καλό κεφάλαιο και εδώ το κακό; Δεν μιλάτε καθόλου ότι είναι αναγκαίο το κεφάλαιο. Εγώ αυτό έλεγα, αλλά ότι, ένεκα της έλλειψης κρατικής παρέμβασης και πρόνοιας, συμβαίνει ό,τι συμβαίνει, χωρίς να φταίει το κεφάλαιο αυτό καθεαυτό.
Επίσης, λέτε ότι τους ηθικούς φραγμούς για την κατοχύρωση του κράτους προνοίας την επιτυγχάνουμε με τα κεφάλαια του Δημοσίου, που μόνο αυτά εξασφαλίζουν την εργασία των πολιτών (εντελώς εσφαλμένη άποψη, που τάσσεται ενάντια στο ιδιωτικό κεφάλαιο). Είναι αυτό αλήθεια;
Ακόμη, αναφέρεστε στα αίτια της παγκόσμιας κρίσης, ότι δηλαδή τα μπόνους των διευθυντικών στελεχών ήταν μέρος της αιτίας. Τι σχέση έχουν αυτά με την επιστημονική θέση της έννοιας του κεφαλαίου, στην οποία είχα αναφερθεί;
Τέλος, αναφέρετε την αναγκαιότητα του ελέγχου και τη δημόσια εποπτεία. Ναι, αλλά το κράτος γνωρίζουμε ότι είναι ο χειρότερος εργοδότης. Το γνωρίζουμε αυτό από το οικονομικό θαύμα των χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού. Χωρίς την ιδιωτική πρωτοβουλία δεν γίνεται τίποτε!
Τάσσεστε υπέρ του ελέγχου του μεγάλου κεφαλαίου, όχι του μικρού και επισημαίνετε ότι οι κλάδοι της οικονομίας που έχουν καίρια εθνική σημασία πρέπει να έχουν δημόσιο χαρακτήρα. Εγώ αναφέρθηκα σε τέτοιες έννοιες; Διότι με την ευκαιρία ενός ανόθευτου άρθρου, δώσατε την εντύπωση ότι είστε ενάντια στην έννοια του Κεφαλαίου, αυτού καθεαυτό.
Το άρθρο μου απλά δεν χρειαζόταν διευκρίνηση, γιατί δεν εξέφραζε προσωπικές απόψεις, αλλά επιστημονικές θέσεις, για τις οποίες αν είχατε αντίρρηση, έπρεπε να πείτε «ναι, είμαστε ενάντια στο κεφάλαιο, άρα είμαστε αναρχικοί ή και κομμουνιστές». Πείτε μου, τέλος πάντων, τι είστε; Είμαι σε σύγχυση. Με τα γραφόμενά σας με θέτετε εκτός της τάξεώς σας και του απλού μέλους. Για να ξέρω και εγώ που βρίσκομαι, καθώς τόσο καιρό μάλλον δεν ήξερα.
Απάντηση της «Χ»
Κεφάλαιο και Κοινότητα
Ελπίζουμε η φαινομενική αντιδικία ή η σχετικά διαφορετική προσέγγιση στην έννοια του κεφαλαίου, να μας βοηθήσει να αποσαφηνίσουμε καλύτερα τη σημασία κάποιων οικονομικών όρων για τη διευκόλυνση των αναγνωστών μας.
Οι όροι αυτοί στη ζωή μας χρησιμοποιούνται συγχρόνως με την επιστημονική και την ηθική τους διάσταση. Αυτό προκύπτει από τα κείμενά σας και τις διευκρινήσεις μας. Το ερέθισμα του συνεργάτη μας κ. Σωτήρχου και όσα ακολούθησαν ας γίνουν αφορμή να καταλήξουμε σε απροκατάληπτα συμπεράσματα για τον πλούτο και το κεφάλαιο στην οικονομία. Πάντως, γνωρίζουμε ότι σήμερα το Κεφάλαιο ως Κεφαλαιοκρατία επηρεάζει κρίσιμα την κοινωνική ζωή και επιδρά καίρια στην κρατική εξουσία.
Επειδή το θέμα του Κεφαλαίου μάς απασχολεί αναγκαστικά συχνά, σήμερα, για να αρθούν οι παρεξηγήσεις, περιοριζόμαστε σε μερικές μόνο επισημάνσεις:
1. Συνήθως η λέξη «κεφάλαιο» χρησιμοποιείται με δύο σημασίες οικονομικού περιεχομένου:
α) Η πρώτη αφορά οποιοδήποτε απόθεμα πόρων, δηλαδή συγκέντρωση περιουσιακών στοιχείων και χρηματικών ποσών, που αποκτώνται ή μπορούν να χρησιμοποιηθούν ποικιλότροπα, ιδιωτικά ή δημόσια, παράλληλα με τα αγαθά της φύσης και της εργασίας των πολιτών. Είναι φανερό ότι κάθε κεφάλαιο αυτού του είδους έχει και την «ουδέτερη» διάσταση της ποσότητας, που επιδέχεται εμπειρική (μετρήσιμη) εκτίμηση και την ηθική-πολιτική διάσταση του τρόπου (της δίκαιης ή άδικης) απόκτησης ή χρήσης του.
β) Η δεύτερη σημασία του κεφαλαίου χρησιμοποιείται για το σύνολο των κεφαλαιοκρατών ως οργανωμένης ομάδας συμφερόντων, τη λεγόμενη πλουτοκρατία, δηλαδή την επιβολή του κράτους (εξουσίας) των πλουσίων εις βάρος των φτωχοτέρων. Κάποτε αυτή επηρεάζει τόσο ασφυκτικά το θεωρούμενο «ουδέτερο» κράτος, ώστε να περιορίζει ή να ακυρώνει την κοινωνική αποστολή του. Είναι φανερό ότι οι πολιτικές σημασίες του κεφαλαίου προκαλούν και παρεξηγήσεις ή παρερμηνείες, γιατί άλλοτε εννοούμε την «καθαρή» ποσοτική διάσταση του κεφαλαίου (επιστημονική), άλλοτε την ηθική (του τρόπου απόκτησης ή χρήσης) και άλλοτε την ταξική, που παραπέμπει στην Κεφαλαιοκρατία. Ενώ «επιστημονικά» είναι απαραίτητο το κεφάλαιο στο σημερινό τρόπο οργάνωσης της οικονομίας, ηθικά και πολιτικά κρίνονται αναγκαίοι κάποιοι κανόνες, είτε ως προσωπικό ήθος είτε ως νόμοι του Δημοσίου (κράτους), που περιορίζουν την ασυδοσία των κεφαλαιοκρατών και τον ατομικό εγωισμό υπέρ του κοινού συμφέροντος, ώστε να μη μετατρέπεται το λογικό κέρδος (αμοιβή) σε στυγνή εκμετάλλευση.
2. Όπως υποδηλώσαμε ήδη, το απαραίτητο κεφάλαιο, αποκτώντας με ιδεολογική προπαγάνδα και πρακτικές ανορθόδοξες ανεξέλεγκτη δύναμη (καρτέλ, χρηματισμός υπαλλήλων και πολιτικών, ανάδειξη ταξικών κυβερνήσεων ή επιβολή υπερκρατικών οργανισμών) ακυρώνει τον παρεμβατικό ρόλο του θεωρούμενου «ουδέτερου» κράτους υπέρ της κοινωνικής δικαιοσύνης ή έστω του προνοιακού (ανθρωπιστικού) ρόλου του. Γι’ αυτό συχνά αναγκαζόμαστε να διευκρινήσουμε ότι, ναι, χρειαζόμαστε κεφάλαια, αλλά όχι με τους οποιουσδήποτε όρους μιας «ανόθευτης» αγοράς, όπως μας αποκάλυψε η πρόσφατη κρίση.
3. Οπωσδήποτε, εξάλλου, ενθαρρύνουμε την ιδιωτική πρωτοβουλία και στον επιχειρηματικό τομέα, αλλά αυτό σημαίνει ότι πιστεύουμε στη δημιουργική έμπνευση και την ευρηματικότητα των προσώπων, που δεν ακυρώνουν την κοινωνική δημόσια αποστολή τους. Δεν επικροτούμε την εγωιστική ατομική κερδοφορία, που εκμεταλεύεται ασύστολα την εργασία των άλλων. Χριστιανικά, τα προσωπικά χαρίσματα τα θέτουμε στην υπηρεσία της κοινότητας. Η κοινότητα όμως, που σημαίνει αλληλοσυμπλήρωση, αλληλοσεβασμό και αλληλεγγύη, δεν θα πρέπει να μεταλλαχθεί σε δικτατορία της μάζας, σε οδοστρωτήρα των προσωπικών ελευθεριών. Η ελεύθερη κοινότητα καρποφορεί, όταν αφήνει να ανθήσουν όλα τα δημιουργικά ενδιαφέροντα των πολιτών, με αίτημα τη διακονία, που σημαίνει υπέρβαση του εγωισμού.
Παράλληλα, πρέπει να ενθαρρύνουμε τη συνεργασία και το συνεταιρισμό των προσώπων, που με τον δημοκρατικό διάλογο και τη χριστιανική αγάπη μπορούν να φθάσουν σε εξαιρετικές δημιουργικές κοινές δράσεις. Δεν υπάρχει μόνο η ιδιωτική πρωτοβουλία για την ενίσχυση της οικονομίας.
4. Έχουμε τη γνώμη, αδελφέ Αριστείδη, ότι οι διευκρινήσεις που διατυπώσαμε και σας ενόχλησαν, ίσως ήταν ελλιπείς, όμως θα έπρεπε να τις δείτε συμπληρωματικές ή και ενισχυτικές κάποιων απόψεών σας, όπως «παρεμβατισμός υπέρ του ανθρώπου» ή «ο ατομικός πλουτισμός είναι κατακριτέος, εφόσον ο άνθρωπος... έχει ξεχάσει τον Θεό». Η ανταλλαγή απόψεων και η κριτική συμπλήρωση φωτίζουν τα θέματα.
Είναι πολύ κοντά στις απόψεις σας η θέση που αναφέραμε για «δημόσιο και κοινωνικό έλεγχο του μεγάλου ιδιωτικού κεφαλαίου» και για κυρίαρχο σκοπό «το κοινό συμφέρον». Εμείς θεωρούμε την καλόπιστη κριτική στις θέσεις μας ευπρόσδεκτη. Οι θέσεις αυτές σφυρηλατήθηκαν σε μακρόχρονο διάλογο, μέσα από τις στήλες της «Χ» και στα Συνέδριά μας. Πάντοτε, όμως, είμαστε ανοικτοί σε βελτιώσεις και επιθυμούμε τον κριτικό διάλογο.
Τέλος, αποσαφηνίζουμε χωρίς επιφυλάξεις, ότι στη Χ.Δ. δεν επιδιώκουμε ούτε τον ανεύθυνο αναρχισμό, ούτε τον ανελεύθερο κομμουνισμό, ούτε τον εγωιστικό και άδικο καπιταλισμό. Αγωνιζόμαστε και οραματιζόμαστε μια νέα κοινωνία, που θα κατευθύνεται διαρκώς προς μια ελεύθερη, δημοκρατική κοινότητα υπεύθυνων, δημιουργικών και συνεργαζόμενων πολιτών.
Η «Χ»