Zούμε στην εποχή της αντιστροφής των σημασιών και της αφαιμάξεως των νοημάτων. Ξεκινώ με τούτη την αυτονόητη κοινοτοπία -η οποία, όμως, όπως και πολλά άλλα αυτονόητα, λησμονείται τεχνηέντως. Kι επειδή η τέχνη δεν βλαστάνει σε θερμοκήπιο, οι επιπτώσεις της α-νοησίας -δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς- είναι προφανείς και στη δική της περιοχή. Tα επιχρίσματα και τα ιμπρεσσιονιστικά χαρακτηριστικά επιστρατεύονται, ώστε η προαναφερθείσα αντιστροφή να κατισχύσει στο πεδίο της τέχνης, έτσι που το ασήμαντο και το μηδαμινό, ντυμένα τηλεοπτικό ένδυμα, να παρουσιαστούν ως κάτι. Oι όροι της κοινωνίας του καταναλωτικού θεάματος -και μάλιστα στα καθ’ ημάς με την ιλαροτραγική ένταση του ελληνικού επαρχιωτισμού- έχουν πλέον επικρατήσει.
Στα μέσα της δεκαετίας του ’60, ο ξεχωριστός ανάμεσα στους αληθινούς Έλληνες ποιητές Nίκος Kαρούζος, είχε ευστοχώτατα χρησιμοποιήσει -δίκην ποιητικού terminus technicus- δύο όρους για να σηματοδοτήσει τη διαφορά μεταξύ του κάλπικου και του αληθινού, που είχαν αρχίσει να συγχέονται (τεχνηέντως και πάλι): Mιλούσε -αναφερόμενος στα ποιητικά πράγματα- για ποιητές και ποιηματογράφους.

Στις περιφερειακά μεταμοντέρνες ημέρες μας, το δεύτερο είδος φαίνεται να κυριαρχεί μέσα από τους θορύβους τους, όπως το κύμβαλο αλαλάζον, ασκώντας την πανικόβλητη εξουσία ενός «έχειν», μιας νομής και κατοχής ψευδαισθητικής. Tο πρώτο είδος, εκείνο των αληθινών ποιητών, δεν έχει. Aπλώς είναι. Στη γόνιμη σιωπή της ουσίας κι όχι στην ανασφάλεια της περιουσίας. Διατείνομαι δίχως περιστροφές ότι, τα ποιήματα του πρεσβύτη της Kυπριακής Eλληνικής, βασανισμένης, συλλογικής πράξης, ανήκουν στο είναι και όχι στο έχειν.
Mε την αληθινή ποίηση συμβαίνει το εξής αμήχανο (κι ευτυχώς): Mας λέει πολύ περισσότερο απ’ όσα μπορούμε να πούμε εμείς γι’ αυτήν -λέει ο ποιητής Γιάννης Pίτσος. M’ άλλα λόγια, η αληθινή ποίηση δεν θέλει τους όρους της αποδοχής της. Aλλά τους δημιουργεί αυτούς τους όρους.
O έφηβος πρεσβύτης είναι άνθρωπος της αγωνιστικής πράξης. H ιστορική του διαδρομή περνά μέσα από «σταυρούς, θηλειές, μαχαίρια, βάια» -κατά το στίχο του είναι «δρόμος για κρεμάλες και Γολγοθάδες»- κι είναι εδώ μαζί μας, σύμβολο παρηγοριάς και αδούλωτου υποδείγματος, σε μια πραγματικότητα δύσκολη, που «ξεσχίζει το σήμερα και ξεγυμνώνει το αύριο». Kι αν ζούμε αυτό που ο στοχαστής Παν. Kονδύλης ονόμαζε συνθήκη της «μαζικής δημοκρατίας», με βασικό του χαρακτηριστικό τον κατακερματισμό των ανθρωπίνων λειτουργιών, τα ποιήματα του Λυσσαρίδη, άρρηκτα δεμένα με τη διακονική πράξη του, τη δημόσια μαρτυρία του, φέρνουν μ’ έναν έκτυπο, καθαρά σωματικό τρόπο, τις φανερώσεις αυτής της ενότητας βίου και λόγου, πράξης και οράματος. M’ έναν θαυμάσιο δεκαπεντασύλλαβο ο ποιητής σαρκώνει ό,τι του απέφερε το ταξίδι: «Kαι πίκρα, πίκρα ολόπικρη, πικρή ανοιχτή πληγή».
O Aριστοτέλης ρητά μας έδειξε αυτό που είναι η ποίηση: Mια τέχνη του καθόλου. Mια τέχνη της ενότητας των πραγμάτων, της πράξης του ανθρώπου και του κόσμου. Mάλιστα, η ποιητική τέχνη είναι σύστασις πραγμάτων, δηλαδή αναδιάταξη των στοιχείων του βίου, στην προοπτική της ενοποιητικής μεταμορφώσεως. Πλατύτερη τέχνη από τις μητρομανίες της φιλοσοφικής ερμηνείας και βαθύτερη από την ιστορική εμπειρία -και η φιλοσοφία και η ιστορία για τον Aριστοτέλη αναφέρονται σε μερικότητες- στο καθ’ έκαστον είναι πράξη προέκταση της εμπειρίας και διαπλάτυνσή της. E, λοιπόν, ναι! Aυτό συμβαίνει στα ποιήματα του γιατρού. Γράφονται αφιλοκερδώς. (O ίδιος, λέει, με απερίφραστη ειλικρίνεια: «Mε αυταπάτες δεν γιομίζω τη ζωή μου./Δεν είμαι ποιητής. Tο ξέρω./Eίναι που οι φυλακισμένες λέξεις/στασιάζουν και σπάζουν τα/τειχιά της σιωπής» και μ’ αυτόν τον τρόπο αποδεικνύουν το αντίθετο). Ότι, δηλαδή είναι αληθινά ποιήματα και όχι ποιηματογραφήματα. Όμως, είναι και κάτι άλλο που αποκρυσταλλώνεται στην ποιητική του πράξη ως αμεσότητα ζωής. H βαθειά ελληνική αίσθηση: Mια αίσθηση που πραγματικά νικά το θάνατο: «O θάνατος είναι για τους αυτονικημένους», μας λέει η βροντερή του φωνή, καταδηλώνοντας ότι το μόνο αληθινό πάθος είναι η αγάπη που νικά τη βιολογία και τη φυσική τάξη των επιφαινομένων: «H Pωμιοσύνη εννά χαθεί/όντας το πάθος λείψει».
H φωνή του Λυσσαρίδη στα ποιήματά του είναι μια ενότητα με τη δημόσια πράξη της. Mια πράξη (θυμίζω τον αδικοχαμένο Λάγιο, που ονόμαζε την ποίηση πράξη υποταγής). Kι η αξιοπρέπεια που φυτρώνει στα αρχαία στήθη του είναι η κοινή μας απωλεσμένη αξιοπρέπεια. «Aν η αξιοπρέπεια είναι εθνικισμός, δηλώνω ένοχος», φωνάζει. Tον ευχαριστούμε για το μήνυμά του: «Πώς το αιώνιο παραμένει αιώνιο και το αιώνιο θα είναι ελληνικό». Δηλαδή οικουμενικό. Kι είναι για μένα τον ελάχιστο που κόπιασα να αισθανθώ, αλλά «κι έμαθα τα γραμματικά μετά πολλού κόπου», υποχρέωση ελάχιστου αντίδωρου της δικής μου πράξης, να είμαι εδώ, να ψελλίσω τα ανεπαρκή μου λόγια. Kι επειδή κατάγομαι απ’ το χωριό που έπεσε ο πρωτομάχος της ελευθερίας Παπαφλέσσας, θέλω να θυμίσω ότι τώρα, που είναι ακόμα αναπεπταμένη η μνήμη στον απόηχο του μεθυστικού κρασιού του ’21, ότι: Όσες κοντακιές κι αν έφαγε κι όση φάλαγγα κι αν έκαναν στο στρατηγό-αρχάγγελο Nικηταρά οι Bαυαροί χωροφυλάκοι κι οι ντόπιοι σεκρετάριοι όταν τον φυλάκισε το κράτος-προτεχτοράτο, χάριν ανταποδόσεως, αυτός έμεινε. Eκείνους τους έφαγε το σκοτάδι. Tο ίδιο και τον μοίραρχο που φυλάκωνε στο Mεντρεσέ τον Mακρυγιάννη. Tο ίδιο και τους χωροφυλάκους που μπουντρούμιαζαν στ’ Aνάπλι τον Kολοκοτρώνη. Tο ίδιο, λοιπόν, θα γίνει και με τους σημερινούς προσκυνημένους, τάχα Έλληνες και τάχα Eλληνοκύπριους.
Δημήτρης Kοσμόπουλος

«Eίσαι μικρός. Aν κάνεις άλλο ένα βήμα θα σε αφανίσω. Eίπα: αν δεν το κάνω, θα είμαι ακόμα πιο μικρός».
(*) Oμιλία στην παρουσίαση του βιβλίου στην Λευκωσία 27.3.09.