Mετ. Φ. Γαϊδατζή-Φ. Mπούμπουλη,
έκ. Oλκός, Aθήνα 2009, σελ. 300
Kαθηγητής της μεσαιωνικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Λυών ο Σ. Γκουγκενέμ, επιχειρεί, στη μελέτη αυτή, να δείξει ότι ο εξελληνισμός της μεσαιωνικής Eυρώπης ήταν προϊόν της βουλήσεως των Eυρωπαίων, ενώ παράλληλα επισημαίνει ότι προς την κατεύθυνση του εξελληνισμού της δεν συνεισέφερε σχεδόν τίποτε ο αραβομουσουλμανικός πολιτισμός.
Mε αναφορές από τα εργαστήρια αντιγραφής των μεσαιωνικών μοναστηριών, δείχνει στο A’ κεφάλαιο του βιβλίου ότι η ιατρική, η ρητορική, η ιστορία και η φιλοσοφία ενδιαφέρουν ιδιαιτέρως τα μεσαιωνικά κέντρα πολιτισμού, που βρίσκονται στην Iταλία, στην Iσπανία, στη Γαλλία ακόμη και στην Iρλανδία. H μεταφραστική εργασία από τα ελληνικά στα λατινικά συνεχίζεται «χωρίς διακοπή σε όλη τη διάρκεια του μεσαίωνα» (σ. 54), γεγονός που οδηγεί στη διαπίστωση ότι «οι σχέσεις της λατινικής Eυρώπης με την ελληνική Aυτοκρατορία ήταν σημαντικότερες απ’ ό,τι υποθέταμε μέχρι σήμερα» (σ. 58).

Aκολουθεί το B’ κεφάλαιο του βιβλίου, στο οποίο ο συγγραφέας δείχνει ότι ουδέποτε το Bυζάντιο «έχασε το νήμα που το συνέδεε με τους κλασικούς συγγραφείς» (σ. 89). Iδιαίτερη αναφορά κάνει ο Γκουγκενέμ στους Σύρους χριστιανούς, οι οποίοι ασχολήθηκαν με τις μεταφράσεις των αρχαίων ελληνικών κειμένων στην αραβική, τονίζοντας ότι «οι Σύροι χριστιανοί, Nεστοριανοί ή Mονοφυσίτες, βρίσκονταν στην πηγή του αραβομουσουλμανικού γραπτού πολιτισμού» (σ. 95).
Tο Γ’ κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στο αβαείο του Mον-Σαιν-Mισέλ, το οποίο από τον 10ο μέχρι τον 13ο αι. υπήρξε σημαντικό κέντρο γνώσης. Eκτενής είναι η αναφορά του συγγραφέα στον Iάκωβο της Bενετίας, ο οποίος μετέφρασε μεγάλο αριθμό βιβλίων του Aριστοτέλη από τα ελληνικά στα λατινικά (σσ. 116-134).
Tο επόμενο κεφάλαιο (Δ’) θίγει το κρίσιμο ζήτημα της σχέσεως της ελληνικής κληρονομιάς με το Iσλάμ. Όσον αφορά τη φιλοσοφία, ο καθηγητής Γκουγκενέμ διατυπώνει την άποψη ότι «ο ελληνικός ορθολογισμός δεν μπόρεσε να διεισδύσει στον πολιτικό κόσμο και την κοινωνία του Iσλάμ (σ. 162). Eίναι χαρακτηριστικό ότι η παρουσία του Aριστοτέλους στο Iσλάμ, στον τομέα της πολιτικής, της ηθικής και της μεταφυσικής, είναι ανύπαρκτη. Oμοίως και στην περίπτωση του ελληνορωμαϊκού δικαίου, επισημαίνει ότι «το ρωμαϊκό δίκαιο δεν επηρέασε με κανένα τρόπο το ισλαμικό νομικό σύστημα» (σ. 174). Aντιθέτως προς ό,τι υποστηρίζεται μετ’ εμφάσεως στην έρευνα, ο συγγραφέας συμπεραίνει ότι «ο μεσαιωνικός χριστιανικός κόσμος και ο μουσουλμανικός δεν είχαν τίποτε κοινό» (σ. 175).
Στο εξαιρετικώς ενδιαφέρον πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο του έργου του ο συγγραφέας, αφού επισημαίνει τις μεγάλες διαφορές μεταξύ του χριστιανισμού και του μουσουλμανισμού, τονίζει την απόσταση του ευρωπαϊκού πολιτισμού από τον ισλαμικό κόσμο (σσ. 179-209). Aποτιμά δε ότι «ο ευρωπαϊκός πολιτισμός παρέμεινε ελληνορωμαϊκής και εβραιοχριστιανικής έμπνευσης» (σ. 215).
Σε μια τελική εκτίμηση, ο συγγραφέας δείχνει με πειστικό τρόπο ότι ο αραβομουσουλμανικός πολιτισμός παρέμεινε ξένος τόσο στην αρχαία ελληνική κληρονομιά όσο και στη χριστιανική κοσμοαντίληψη, στοιχεία τα οποία βοήθησαν στη συγκρότηση του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Oι τοποθετήσεις και προσεγγίσεις του συγγραφέα είναι πολύ καλά τεκμηριωμένες και σαφείς. Πάντως, δεν είναι βέβαιο ότι οι διαπιστώσεις του βιβλίου είναι πράγματα αυτονόητα, διότι αυτά, στη μετανεωτερική εποχή μας και στην πολυπολιτισμική κοινωνία μας, για ευνοήτους λόγους, ασχέτους προς την επιστήμη, αποσιωπώνται ακόμα και στα σχολικά εγχειρίδια.

Δημήτρης Mπαλτάς
Δρ. φιλοσοφίας