῾Η ἀκεραιότητα τῆς ᾿Οθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας φαίνεται νά εἶναι τό δόγμα πού κατευθύνει τήν πολιτική τῶν Μεγάλων Δυνάμεων ἐδῶ στό χῶρο τῆς ἀνατολικῆς Μεσογείου, ἀπό τήν ἐποχή τοῦ Μέττερνιχ ὥς τήν ἐποχή τοῦ Κίσσινγκερ - τή δική μας ἐποχή. Τό δόγμα αὐτό μοιάζει νά στηρίχτηκε πάντοτε σέ ἕναν ἐξισορροπητικό συμβιβασμό ἀνάμεσα στή Ρωσία καί τίς Δυτικές Δυνάμεις· τό γεωγραφικό κλειδί ἐλέγχου τῆς περιοχῆς, τά Δαρδανέλλια, νά βρίσκεται στά χέρια ἑνός τρίτου φορέα, πού διατηρεῖται σχετικά οὐδέτερος, ἀντλώντας πλεονεκτήματα καί παροχές καί ἀπό τά δύο στρατόπεδα. (...)

῾Η ἱστορική ὕπαρξη τοῦ νεοελληνικοῦ κρατιδίου, πού σχεδιάστηκε ἐπιμελημένα στό χάρτη ἀπό τίς Μεγάλες Δυνάμεις, εἶναι συνάρτηση τοῦ πανίσχυρου δόγματος. Καί γιά χάρη τοῦ δόγματος τό σχεδιασμένο κρατίδιο μπορεῖ ὁποιαδήποτε στιγμή νά θυσιαστεῖ συνολικά ἤ μερικά, ἀρκεῖ νά τό ἀπαιτεῖ ἡ ἐπιβίωση ἤ ἡ ἐκτόνωση τοῦ Μεγάλου ἀσθενοῦς. ῾Η δυναμική ἀναμέτρηση μαζί του καί ἡ ἐλπίδα γιά νίκη, ὅποτε ἀναφάνηκε, πνίγηκε μεθοδευμένα στό αἷμα τῶν ῾Ελλήνων ἤ στό διχασμό τους, ὄχι δίχως τή συνεργία τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. (...)

᾿Ακόμα καί ἡ πλειοδοσία σέ παραχωρήσεις πρός τή Δύση ἤ καί ἡ ἔνταξη στήν Κοινή ᾿Αγορά δέν εἶναι εὔκολο νά ἀναιρέσει τό δόγμα. ᾿Εδῶ ἡ ἔνταξή μας στό ἀντιναζιστικό στρατόπεδο, στά χρόνια τοῦ Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, ἀκριβοπληρωμένη μέ τό αἷμα ἑκατοντάδων χιλιάδων ῾Ελλήνων, δέν μπόρεσε νά ἐξασφαλίσει στό σχεδιασμένο κρατίδιο οὔτε μιά ἀνάσα ἐπέκτασης στή Βόρεια ῎Ηπειρο ἤ στήν Κύπρο.

Αὐτά ὅλα δέν εἶναι μιά «ἀντικειμενική» καί κατοχυρωμένη ἑρμηνεία τῆς ῾Ιστορίας καί τοῦ συσχετισμοῦ τῶν δυνάμεων, ἀλλά ἁπλή ὑπόθεση καί εἰκασία στά ὅρια τῆς προσπάθειας πού κάνουμε οἱ Νεοέλληνες νά ἀποκρυπτογραφήσουμε τήν ἱστορική μας μοίρα. Καί σύμφωνα μέ αὐτή τήν ἁπλή ὑπόθεση, ἡ ἱστορική ὕπαρξη τοῦ ἑλλαδικοῦ κράτους εἶναι μιά πορεία στήν κόψη τοῦ ξυραφιοῦ καί ἡ κόψη λέγεται δόγμα τῆς ἀκεραιότητας τῆς ᾿Οθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. ῾Η πιό ἀναπόδεικτη προέκταση αὐτῆς τῆς ὑπόθεσης εἶναι πώς δέν θά μπορούσαμε ποτέ νά ὑποκαταστήσουμε τούς Τούρκους στό ρόλο τοῦ οὐδέτερου φύλακα τῶν «κλειδιῶν» τῆς περιοχῆς. ῎Ισως γιατί δέν προσφέρουμε ἀρκετά ἐχέγγυα οὐδετερότητας. ῎Η ἴσως γιατί ἡ ῾Ελλάδα εἶναι μιά ὀρθόδοξη χώρα (ὅπως) καί ἡ Ρωσία μιά ὀρθόδοξη χώρα - καί ἡ ᾿Ορθοδοξία εἶναι μιά ἐπικίνδυνη ὑπόθεση, ἀκόμα καί σήμερα, μέ τόν στατιστικά βεβαιωμένο θρησκευτικό ἀποχρωματισμό καί τῶν δύο χωρῶν. ῾Η δυτική ἱστοριογραφία ἔχει διδάξει ὄχι μόνο τούς Εὐρωπαίους, ἀλλά ἀκόμα καί τούς Νεοέλληνες πολιτικούς ὅτι ἡ ᾿Εκκλησία τῶν ᾿Ορθοδόξων πρέπει νά διατηρεῖται ἀποδυναμωμένη, κοσμικά ἐξευτελισμένη καί πολιτιστικά ἀνίσχυρη.

Δυναμικοί μετασχηματισμοί

μέ προοπτική

Νά ἑρμηνεύσουμε τόν βαθύτατο ἀνθελληνισμό τῆς δυτικῆς πολιτικῆς καί τήν προκλητικά φιλοτουρκική τοποθέτησή της δέν εἶναι βέβαια εὔκολο ἐγχείρημα. Καί μοιάζει ὁπωσδήποτε χρησιμότερη ἡ σπουδή τῆς δικῆς μας στάσης ἀπέναντι σέ αὐτά τά ἀμετακίνητα δεδομένα. ῾Η ἁπλή ὑπόθεση γιά τόν πάντοτε ἐνδεχόμενο ἀκρωτηριασμό ἤ καί ἀφανισμό τῆς κρατικῆς μας ὑπόστασης μπορεῖ νά εἶναι μιά μόνιμη πηγή ἀγωνίας, ψυχολογικῆς ἀβεβαιότητας καί σπασμωδικῶν ἀντιδράσεων. ᾿Αλλά μπορεῖ, ἐξίσου νά εἶναι ἀφετηρία γιά δυναμικούς μετασχηματισμούς στή ζωή τοῦ τόπου μας καί γιά ζωτικές προοπτικές.

Δέν ξέρουμε κἄν ποιοί εἴμαστε, ἔτσι πού ἡ ὅρασή μας περιορίζεται στή φαινομενική καί ψεύτικη σιγουριά τῶν γεωγραφικῶν μας συνόρων. Δέν βλέπουμε τίποτε παραπέρα ἀπό τή στενότητα, τήν κακομοιριά καί τήν ἀκαταστασία τοῦ μικροῦ μας καφενείου «ἡ ῾Ελλάς», ὅπου παίζουμε καρεκλιές ἀσταμάτητα, ἑκατόν πενήντα χρόνια τώρα, ἐξαντλώντας τόν ῾Ελληνισμό, μέ ἐγκληματική μυωπία, στά κεφάλια τά δικά μας καί τῶν κομματικῶν ἀντιπάλων μας.

Ξεχνᾶμε ὅτι οἱ Μεγάλοι μᾶς ἐπέβαλαν σάν κέντρο τοῦ ἐθνικοῦ μας βίου τό Μωριά καί σάν προθήκη τῶν οὐτοπικῶν βαυκαλισμῶν μας τήν ᾿Αθήνα - τήν ἀκίνδυνη καί ρομαντική ἐπανασύνδεση μέ τήν ἀρχαιοκλασική μας κληρονομιά. Τό Βυζάντιο θάφτηκε, γιατί τό Βυζάντιο εἶναι ὁ ῾Ελληνισμός στήν ἀπέραντη κοσμοπολιτική διασπορά του. ᾿Αλλά ἡ οἰκουμενικότητα τοῦ ῾Ελληνισμοῦ εἶναι τά πραγματικά ὅρια τῆς ζωῆς μας, πέρα ἀπό τίς ἐνεδρεύουσες Γιάλτες καί τήν ἄθλια μοδιστρική τῆς αὐθαίρετης αὐξομείωσης τῶν γεωγραφικῶν συνόρων. (...)

Νά ἀρχίσουμε νά ὑποψιαζόμαστε τί χειροπιαστά ἀποτελέσματα μπορεῖ νά ἔχει ὁ δυναμισμός πού ἀντιπροσωπεύει ἡ ῾Ελληνική Διασπορά. Μιά Διασπορά ἀκόμα καί ποσοτικά οἰκουμενική, καί ὅμως τραγικά ἐγκαταλελειμμένη ἀπό τό «ἐθνικό κέντρο», ἀσυγχώρετα ἀναξιοποίητη καί ναρκωμένη. Πού σώζει, ὡστόσο, τήν αὐτοσυνειδησία της ὅσο ὑπάρχει ὀρθόδοξη ἐκκλησιά καί λειτουργεῖ, ἀπό τό Τόκιο ὥς τό Σάν Φραντσίσκο καί ἀπό τό Γιοχάννεσμπουργκ ὥς τό ῎Οσλο.

᾿Αλλά ἡ οἰκουμενικότητα τοῦ ῾Ελληνισμοῦ δέν τελειώνει στά ἀριθμητικά μεγέθη τῆς Διασπορᾶς. ῾Ο ῾Ελληνισμός εἶναι μιά κληρονομιά ζωῆς καί μιά στάση ζωῆς μέσα στήν οἰκουμένη, μέ ἱστορικές δυνατότητες ἀσύγκριτα μεγαλύτερες ἀπό τό κρατίδιο τό σχεδιασμένο στό χάρτη. Αὐτή ἡ στάση πού διαφοροποιοῦσε πάντοτε ποιοτικά τόν «μέγα κόσμο» τῆς ῾Ελληνικῆς Διασπορᾶς ἀπό τούς Λακεδαιμόνιους τῆς ἑλλαδικῆς ἀφασίας, ἔχει τίς ρίζες της στό Βυζάντιο, στήν ὀρθόδοξη ἐκκλησιαστική Παράδοση.

Εἶναι ὁ «ἄλλος πόλος» τοῦ δυτικοευρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ, τοῦ πολιτισμοῦ τῆς καταναλωτικῆς βαρβαρότητας καί τῆς ἠθικιστικῆς λογικοκρατίας. Πνιγμένη σήμερα ἡ ῾Ελληνική Διασπορά μέσα σέ αὐτή τή βαρβαρότητα, στήν ὑστερία τοῦ νεοπλουτισμοῦ, σώζει ὡστόσο τήν ἀρχοντιά καί τήν εὐγένεια τῆς καταγωγῆς της, γιατί χάρη σέ αὐτήν μπορεῖ καί ἐπιζεῖ καί κατορθώνει τά ἀκατόρθωτα, ἀκόμα καί γιά τήν οἰκονομική της ἰσχυροποίηση. (...)

Μιά πολιτική μέ πρῶτο της μέλημα τή ζωντανή ἐπαφή καί τή συστηματική τροφοδοσία τοῦ ῾Ελληνισμοῦ τῆς Διασπορᾶς, τήν ἀνάπτυξη καί ἀξιοποίηση κάθε παραμικροῦ πυρήνα ἑλληνικῆς αὐτοσυνειδησίας σέ κάθε γωνιά τῆς γῆς. Καί ὅλα αὐτά ὄχι μέ τή μυωπική στενότητα ἑνός κανταφικοῦ ἐθνικισμοῦ ἤ μέ τά κριτήρια τοῦ ἀδίστακτου χρησιμοθηρικοῦ διεθνισμοῦ τῶν ῾Εβραίων, ἀλλά μέ τό ρεαλισμό τῆς οἰκουμενικότητας, πού ἔχει ἀπό τή φύση της καί τήν ἱστορία της ἡ ἑλληνική γλώσσα, ἡ ἑλληνική ᾿Ορθοδοξία, ὁ χαρακτήρας τοῦ ῞Ελληνα.

Χρῆστος Γιανναρᾶς,

«῾Η Νεοελληνική ταυτότητα»,

1978, ᾿Εκδόσεις Γρηγόρη