Α. Κοινοτική προσέγγιση - ῾Η ἰδέα τῆς κοινωνίας «μωσαϊκό»

῾Ο κοινοτισμός, ἀναγνωρίζοντας τήν ἔνταξη τοῦ ἀτόμου σέ πολιτισμικές κοινότητες, ἀποδέχεται τά συλλογικά δικαιώματα, τά ὁποῖα συνδέει μέ τήν δημόσια ἀναγνώριση τῶν ὁμάδων αὐτῶν στόν πολιτικό βίο.(...)

Οἱ διάφορες ἐθνότητες θά ἀποτελοῦν τά πετραδάκια τοῦ μωσαϊκοῦ, πού θά συγκρατοῦνται στήν βάση τους ἀπό τίς πυρηνικές ἀξίες τῆς ᾿Αμερικῆς (δημοκρατικούς θεσμούς, ἀνθρώπινα δικαιώματα, τό Σύνταγμα, κοινωνική καί θρησκευτική ἀνεκτικότητα). Βασική προϋπόθεση εἶναι ὅτι οἱ ἀλλοδαποί, ἀνεξαρτήτως θρησκεύματος, γλώσσας, πολιτισμοῦ, ἀποδέχονται τίς ἀρχές τῆς «ἀνοιχτῆς κοινωνίας» καί ἐπιθυμοῦν νά ἐνσωματωθοῦν.

Στό ἴδιο ἀποτέλεσμα, ἀλλά ἀπό τήν ὀπτική γωνία τοῦ φιλελευθερισμοῦ, καταλήγει καί ὁ γερμανός φιλόσοφος ὢὤἶὼὸὃ Ηὰὲὸἶἣὰὖ. Αὐτός ἀπορρίπτει τήν παράδοση, τόν πολιτισμό καί τήν γλώσσα, ὡς προϋποθέσεις ἀτομικῆς καί συλλογικῆς ταυτότητας, συνεπῶς καί κάθε ἰδέα συλλογικοῦ δικαιώματος, καί θεωρεῖ ὅτι συνδετικός κρίκος τῶν διαφόρων πολιτισμικῶν ὁμάδων εἶναι αὐτό πού ἀποκαλεῖ «πατριωτισμός τοῦ Συντάγματος», ἑνός Συντάγματος πού εἶναι ἠθικά οὐδέτερο καί ἐγγυᾶται τήν συνύπαρξη καί δραστηριότητα ὅλων τῶν ὁμάδων μέ βάση τήν ἀρχή τῆς ἴσης μεταχειρίσεως. (...)

Β. Φιλελεύθερη προσέγγιση

Στόν ἀντίποδα τοῦ κοινοτισμοῦ βρίσκεται ὁ φιλελευθερισμός, πού προσεγγίζει τό πρόβλημα τῆς πολυπολιτισμκότητας ἀπό τήν σκοπιά τοῦ ἀτομικοῦ δικαιώματος καί τῆς αὐτονομίας τῶν ἀτομικῶν καί συλλογικῶν ὑποκειμένων. Τέσσερις προτάσεις μποροῦν ἐδῶ νά διακριθοῦν· ἡ ἰδέα τῆς ἀνεκτικότητας, ἡ ἰδέα τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς διαφορᾶς, ἡ ἰδέα τῆς δημιουργίας κρατικῶν ὀντοτήτων καί ἡ ἰδέα τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων. (...)

῾Η ᾿Ιδέα τῆς ἀναγνωρίσεως τῆς διαφορᾶς

Στό ἐπίκεντρο βρίσκεται ὁ ἀγώνας γιά τήν ἀναγνώριση τῆς διαφορᾶς, ὁ ὁποῖος ἐκδηλώνεται στό ἀτομικό μέν ἐπίπεδο μέ τήν ἀναγνώριση τῆς ἰδιαιτερότητας μειονεκτουσῶν ὁμάδων (ὅπως ξένων ἐργατῶν, ἀτόμων μέ εἰδικές ἀνάγκες κ.λπ.) καί στό συλλογικό ἐπίπεδο μέ τήν ἀναγνώριση ἐθνοτικῶν κοινοτήτων, ὅπως τῆς γαλλικῆς κοινότητας τοῦ Κεμπέκ(...)

῾Η ᾿Ιδέα τῆς δημιουργίας κρατικῶν ὀντοτήτων

Αὐτή συνίσταται στήν αὐτονόμηση πού θά μποροῦσε νά πάρει τήν μορφή ὁμόσπονδης πολιτείας μέσα σέ ἕνα ὁμοσπονδιακό κράτος ἤ ἀκόμη καί νά φθάνει ἕως τήν ἀπόκτηση χωριστῆς κρατικῆς ὀντότητας γιά τήν ὁμάδα. (...)

῾Η ᾿Ιδέα τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων

Σημαντικότερη εἶναι ἡ ἰδέα τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων, πού ἀποτελεῖ τήν σημαία τοῦ φιλελευθερισμοῦ. Μέ ρίζα χριστιανική («οὐκ ἔνι ᾿Ιουδαῖος οὐδέ ῞Ελλην, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδέ ἐλεύθερος, οὐκ ἔνι ἄρσεν καί θῆλυ...», Γαλάτ. 3, 28) τά ἀνθρώπινα δικαιώματα διαμορφώθηκαν ὡς ἰδεολογία ἀπό τόν Διαφωτισμό καί γνώρισαν διεθνή ἀναγνώριση μετά τόν 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο μέ τήν Οἰκουμενική Διακήρυξη γιά τά ᾿Ανθρώπινα Δικαιώματα τοῦ 1948. (...)

Τά δικαιώματα αὐτά, ἀτομικά ἤ συλλογικά, ἔχουν ἀτομοκρατική βάση. (...)

ΙΙΙ. ῾Υπέρβαση τῆς πολυπολιτισμικότητας

Πέρα ἀπό τίς ἐκτεθεῖσες ἰδέες ὑπάρχουν καί ἄλλες πού οὔτε ἀρνοῦνται οὔτε ἀποδέχονται τήν πολυπολιτισμικότητα αὐτή ὡς ἀξία, ἀλλά ἐπιδιώκουν τήν ὑπέρβασή της.

Α. Συγκρητισμός

῾Η πρώτη ἀπό αὐτές εἶναι ὁ συγκρητισμός. ῾Ο συγκρητισμός ἐκφράζει τίς προσπάθειες γιά τήν ἀναγνώριση μιᾶς κοινῆς θρησκείας ἤ κοινῆς ἠθικῆς (ὼ῝῏ὲὰ῝ ὸὦ῍ἂὴ) πού στηρίζεται σέ στοιχεῖα τά ὁποῖα θά μποροῦσαν νά γίνουν ἀποδεκτά ἀπό ὅλες τίς θρησκεῖες καί τούς πολιτισμούς. (...)

Τά κέντρα πού προωθοῦν τό ὅραμα τῆς Παγκοσμιοποιήσεως ἔχουν κάθε λόγο νά ἐνθαρρύνουν τήν καλλιέργεια αὐτῆς τῆς «Νέας Θρησκευτικῆς Συνειδήσεως».

Β. ῾Η ᾿Ορθόδοξη ἰδέα τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου

᾿Εντελῶς διαφορετική εἶναι ἡ ᾿Ορθόδοξη χριστιανική ἰδέα τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου. Αὐτή ἀνάγεται στήν ἀνατολική φιλοσοφική παράδοση πού δίδει ὀντολογική προτεραιότητα στήν προσωπική ὕπαρξη (ὸἷἂὖὦὸὃὦἂὰ), ἐνῶ οἱ ἐκτεθεῖσες πολιτικές θεωρίες καί ὁ συγκρητισμός θεμελιώνονται στήν δυτική παράδοση πού ἀποδίδει προτεραιότητα στήν οὐσία (ὸὖὖὸὃὦἂὰ).

῾Η διαφοροποίηση ἐκδηλώνεται στήν διαφορετική κατανόηση τῆς Τριαδικῆς Θεότητας. (...)

᾿Αντιθέτως, κατά τήν προσωποκρατική ἀντίληψη ὁ ῎Αλλος, παρ᾿ ὅλο πού εἶναι διαφορετικός ἀπό ἐμένα, δέν εἶναι ἐχθρός μου ἀλλά φίλος μου, εἶναι ὁ ἑταῖρος μιᾶς κοινωνίας πού συνιστᾶ ἑνότητα. Μέσα σέ ἕνα πολυπολιτισμικό κράτος ἡ μία κοινότητα, παρ᾿ ὅλο πού εἶναι φορέας διαφορετικοῦ πολιτισμοῦ, δέν ἀντιμάχεται ἀλλά ἀναγνωρίζει καί σέβεται τήν μοναδικότητα καί ἰδιαιτερότητα τῆς ἄλλης κοινότητας, κοινωνεῖ καί ἐπικοινωνεῖ, μετέχει καί συμμετέχει, ὑπάρχει καί συν-υπάρχει μέ τήν ἄλλη κοινότητα. Αὐτή εἶναι ἡ ἔννοια τοῦ ἀνθρώπινου προσώπου· ἡ ἐπι-κοινωνία καί ἡ συνύπαρξη μέ τόν ῎Αλλον καί τόν πιό ξένο. Γιατί «πλησίον» —ὅπως ἔδειξε ὁ Χριστός στήν παραβολή τοῦ «Καλοῦ Σαμαρείτη» (Λουκ. 10, 25 - 37)— δέν εἶναι ὁ οἰκεῖος ἀλλά ὁ ξένος, δέν εἶναι μόνον ὁ «῞Ελλην» ἀλλά καί ὁ «βάρβαρος», ὁ ἑτερόθρησκος, ὁ ἑτερόδοξος, ὁ καθε ἄνθρωπος πού στέκει στήν πόρτα μας καί «κρούει». Τό ἀντίθετο καί τό διαφορετικό ἀποτελοῦν «συστατικά στοιχεῖα τῆς ἐνότητας» στό πνεῦμα τῆς διαλεκτικῆς ὀντολογίας τῆς ἀγάπης. (...)

Μαριανός Καράσης 2006, «᾿Εντεῦθεν καί ἐκεῖθεν τοῦ παρόντος» ᾿Εκδόσεις τῶν Φίλων

Το Α᾿μέρος δημοσιεύθηκε στο φύλλο της «Χ», 22/07/2010.